Ła scoperta dełe vitamine ła xe stà una dełe grande scoperte del XIX secoło. Nel 1897, Ekman el ga scoperto a Giava che magnar soło rixo bianco rafinà el podeva causar el beriberi, mentre el rixo maron no mołà el podeva curar ła małatia. El ga anca scoperto che ła sostansa che ła podeva curar el beriberi ła podeva esar estrata co l’aqua o l’alcol, e a chel tenpo, sta sostansa ła jera ciamada “B sołubiłe in aqua-”. Nel 1906, xe stà dimostrà che el magnar el contien "cofatori" oltre a proteine, lipidi, carboidrati, sałi inorganici e aqua. Sti fatori i xe presenti in picołe quantità ma i xe esensiałi pa ła cresita dei animałi. Nel 1911, Casimir Funke el ga identificà łe amine come łe sostanse del rixo maron che łe podeva conbàtar i beriberi. Łe so proprietà łe xe simiłi a quełe che se cata nel magnar, e ła major parte de łori łe xe coenzimi. Nel 1906, xe stà dimostrà che el magnar el contien "cofatori" diversi da proteine, lipidi, carboidrati, sałi inorganici e aqua. Questi i xe presenti in picołe quantità ma i xe esensiałi pa ła cresita dei animałi. Nel 1911, Casimir Funke el ga identificà łe amine come sostanse del rixo maron che łe conbate i beriberi; łe so proprietà e ła so distribusion nel magnar łe xe simiłi, e ła major parte ła xe coenzimi.
Łe vitamine łe xe sostanse esensiałi pa mantegner el metabołismo normałe e preservar łe funsión del corpo. Łe vitamine łe xe divixe in vitamine sołubiłi in grasi e vitamine sołubiłi in aqua. Łe vitamine sołubiłi in grasi łe include soratuto łe vitamine A, D, E e K, mentre łe vitamine sołubiłi in aqua łe include soratuto łe vitamine B e ła vitamina C. Vitamine difarenti łe ga fonti de magnar difarenti.
Vitamine sołubiłi in grasi:
1. Vitamina A: abondante in ojo de figà de bacalà, organi animałi e burro. In verdure e fruta, el xe abondante in pomodori, carote, patate dolci, banane, naranse e pesche. Ła mancansa de vitamina A ła pol portar a ła cecità noturna.
2. Vitamina D: abondante nei rossi de ovo, prodoti latieri e lievito. Ła vitamina D ła regoła l’equilibrio del calcio e del fosforo, ła juta l’assorbimento del calcio, e ła pol esar doparada pa tratar e prevegnir el rachitis e l’osteoporosi.
3. Vitamina E: ła xe tanta in ovi, ołi vegetałi e altri cibi, ła xe un forte antiosidante e ła pol jutar nel tratamento de małatie cardiovascolari e cerebrovascolari.
4. Vitamina K: abondante in spinaci, cavolo e altri cibi, ła vitamina K ła juta soratuto nel tratamento dei disturbi deła coagulasion del sangue.
Vitamine sołubiłi in aqua:
1. Vitamine B: ła carne magra e ła soia łe xe piene de vitamina B1. Ła vitamina B2, conosùa anca come riboflavina, ła xe abondante nei rossi de ovo, nel figà, nei reni, nei gransi, nei lieviti, nei alghe e nei bròcołi. Ła vitamina B3 ła se cata in lievito, cereałi, figà e crusca de rixo. Ła vitamina B4 ła se cata in alte quantità in ovi, servèi de animałi, bira, malto e lecitina de soia. Ła vitamina B5 ła xe tanta in lievito, cereałi, figà e verdure. Ła vitamina B6 ła xe abondante in lievito, cereałi, figà, ovi e prodoti latieri. Ła vitamina B9 ła xe abondante nełe verdure verdi e nel figà. Ła vitamina B12 ła xe abondante nel figà, nel pesse, nei ovi e nei ovi de ànara. Łe vitamine B łe ga un ruoło nel mantegnimento del sistema nervoso e digestivo.
2. Vitamina C: Abondante in fruta e verdura fresca, come naranse, kiwi, pomodori, peperoni, meloni amari, cavolfiore e kale. La vitamina C può migliorare i vasi sanguigni e partecipa anche alla disintossicazione.